Stari grad Ljubuški - nacionalni spomenik

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na osnovu člana V stav 4. Aneksa 8. Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i člana 39. stav 1. Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 7. do 11. oktobra 2003. godine, donijela je O D L U K U

Graditeljska cjelina - Stari grad Ljubuški u Ljubuškom proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: nacionalni spomenik).

Nacionalni spomenik se nalazi na lokaciji koja obuhvata k.č. 2668 (stari predmjer 71/102), k.č. 2669, (71/34 stari predmjer), k.o. Ljubuški, općina Ljubuški, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Nacionalni spomenik čini Stari grad Ljubuški, džamija i Mezarje "Hasan u docima".

Na nacionalni spomenik se primjenjuju mjere zaštite utvrđene Zakonom o provedbi odluka Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika uspostavljene prema Aneksu 8. Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini ("Službene novine Federacije BiH", br. 2/02 i 27/02).

II

Vlada Federacije Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Vlada Federacije) dužna je da obezbijedi pravne, naučne, tehničke, administrativne i finansijske mjere za zaštitu, konzervaciju i prezentaciju nacionalnog spomenika.

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika (u daljem tekstu: Komisija) utvrdiće tehničke uslove i obezbijediti finansijska sredstva za izradu i postavljanje informacione table sa osnovnim podacima o spomeniku i odluci o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom.

III

U cilju trajne zaštite nacionalnog spomenika utvrđuje se sljedeće:

I zona zaštite obuhvata prostor definisan u tački I stav 2. ove odluke.

U ovoj zoni sprovode se sljedeće mjere zaštite:

• dozvoljeni su samo istrašivački i konzervatorsko-restauratorski radovi , uključujući i one koji imaju za cilj prezentaciju spomenika, uz odobrenje federalnog ministarstva nadlešnog za prostorno uređenje i stručno nadziranje nadlešne slušbe zaštite naslijeđa na nivou Federacije Bosne i Hercegovine ;
• nije dozvoljena nikakva izgradnja, sječa šume, niti izvođenje radova koji bi mogli da utiču na izmjenu područja, kao ni postavljanje privremenih objekata ili stalnih struktura čija svrha nije isključivo zaštita i prezentacija nacionalnog spomenika;
• nije dozvoljeno razaranje ruševina i odnošenje klesanog kamenja sa njih;
• zabranjeno je odlaganje svih vrsta otpada;
• prostor spomenika biće otvoren i dostupan javnosti;
• prostor moše se koristiti u edukativne i kulturne svrhe.

Posebno treba osigurati sprovođenje sljedećih mjera:

Stari grad Ljubuški

• čišćenje zidova od rastinja koje predstavlja opasnost za strukturu spomenika,
• konzervaciju postojećeg stanja bedema i kula starog grada,
• izvršiti konstruktivnu sanaciju i konsolidaciju oštećenih zidova, kruništa kula i bedema,
• svi obrušeni kameni fragmenti zidova biće registrovani, snimljeni i ponovo ugrađeni na izvorno mjesto,
• fragmente koji se zbog visokog stepena oštećenja ne mogu da ugrade, na odgovarajući način prezentovati u sklopu graditeljske cjeline;

Dšamija i mezarje

• izvršiti rasčišćavanje unutrašnjosti objekta dšamije,
• izvršiti konzervaciju postojećeg stanja zidova,
• sanirati nišane u mezarju.

II zona zaštite obuhvata okolne parcele 2670, 2671, 2639 i to njihov dio 100 m udaljen od I zone zaštite. U ovoj zoni sprovode se sljedeće mjere zaštite:

• dozvoljena je obnova stambenih objekata koji su postojali prije 1992. godine i izgradnja novih uz poštovanje uslova maksimalne spratnosti P+1 (6,5 m visine do krovnog vijenca), maksimalnih horizontalnih gabarita 12X10 m,
• nije dozvoljeno vršenje bilo kakvih radova koji narušavaju prirodni ambijent i graditeljsku cjelinu, raznošenje ruševina kamenih objekata, odlaganje otpada , kao ni postavljanje privremenih ili stalnih struktura koje zagrađuju vizure prema nacionalnom spomeniku.

IV

Stavljaju se van snage svi sprovedbeni i razvojni prostorno - planski akti koji su u suprotnosti sa odredbama ove odluke.

V

Svako, a posebno nadlešni organi Federacije Bosne i Hercegovine, kantona, gradske i opštinske slušbe suzdršaće se od preduzimanja bilo kakvih radnji koje mogu da oštete nacionalni spomenik ili da dovedu u pitanje njegovu zaštitu i rehabilitaciju.

VI

Ova odluka dostaviće se Vladi Federacije, federalnom ministarstvu nadlešnom za prostorno uređenje, nadlešnoj slušbi zaštite naslijeđa na nivou Federacije Bosne i Hercegovine i opštinskom organu uprave nadlešnom za poslove urbanizma i katastra radi sprovođenja mjera utvrđenih u tač. II - V ove odluke i nadlešnom opštinskom sudu radi upisa u zemljišne knjige.

VII

Sastavni dio ove odluke je obrazlošenje sa pratećom dokumentacijom, koje je dostupno na uvid zainteresovanim licima u prostorijama i na web stranici Komisije ( www.kons.gov.ba ).

VIII

Prema članu V, stav 4. Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, odluke Komisije su konačne.

IX

Ova odluka stupa na snagu danom donošenja i objaviće se u ŤSlušbenom glasniku BiHť.

Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Amra Hadšimuhamedović, Dubravko Lovrenović, Ljiljana ševo i Tina Wik.

Predsjedavajuća Komisije - Amra Hadšimuhamedović

Broj: 06-6-976/03-28. oktobra 2003.godine

Sarajevo

O b r a z l o ž e n j e

I - UVOD

Na osnovu Zakona o provedbi odluka Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, uspostavljene prema Aneksu 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, člana 2, stava 1, šnacionalni spomenikš je dobro koje je Komisija za očuvanje nacinalnih spomenika proglasila nacionalnim spomenikom u skladu sa čl. V i VI Aneksa 8., Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, kao i dobra upisana na Privremenu listu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine (ŤSlušbeni glasnik BiHť, broj 33/02), sve dok Komisija ne donese konačnu odluku o njihovom statusu, a za šta ne postoji vremensko ograničenje i bez obzira da li je za dotično dobro podnesen zahtjev.

Komisija je na sjednici odršanoj od 01. do 02. jula 1999. godine donijela odluku o stavljanju graditeljske cjeline Stari grad Ljubuški, u Ljubuškom, opština Ljubuški na Privremenu listu nacionalnih spomenika, pod rednim brojem 358. U skladu sa odredbama Zakona, a na osnovu člana V, stav 4. Aneksa 8. i člana 35. Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, Komisija je pristupila sprovođenju postupka za donošenje konačne odluke za proglašenje dobra nacionalnim spomenikom.

II - PRETHODNI POSTUPAK

U postupku koji prethodi donošenju konačne odluke o proglašenju izvršen je uvid u:

• dokumentaciju o lokaciji imovine i sadašnjem vlasniku i korisniku dobra (kopiju katastarskog plana i zemljišnoknjišni izvadak),
• podatke o sadašnjem stanju i namjeni dobra, uključujući i opis i fotografije, podatke o oštećenjima u toku rata, podatke o intervencijama na restauraciji ili drugoj vrsti radova na dobru, itd.,
• istorijsku, arhitektonsku ili drugu dokumentarnu građu o dobru.

Na osnovu uvida u prikupljenu dokumentaciju i stanje dobra, utvrđeno je sljedeće:

1. Podaci o dobru

Lokacija

Grad Ljubuški se nalazi na istaknutom vrhu krševitog lanca brda Buturovice, koje se nalazi na istočnom kraju Ljubuškog polja. Grad je podignut na čvrstom, krševitom pološaju, na 396 m nadmorske visine. U periodu poslije rata 1992.-1995.godine, probijen je makadamski put skoro do podnošja grada.

Istorijski podaci

• Prvo se u istorijskim dokumentima 1444. godine javlja podgrađe Ljubuškog grada i u njemu lokalna crkva, bez navoda kome je posvećena. 1444. godine Gojislav Orlović, zvani Petanović, oporučno ostavlja dio novca za crkvu u Ljubuškom (22.februar, 1444.) Iste godine je Radojko Dobrovoević dao 6 perpera crkvi u Ljubuškom za pomen na misi sv. Đorđa (Kovačević-Kojić 1978, 115; Tošić, 1987, 31, nap. 177, 249, nap. 125).
• U XV vijeku u drijevskoj carini su izdvajali so za potrebe franjevaca, između ostalog i u Ljubuškom (Tošić, 1987, 197, 204, nap.50).
• 1452. godine prvi pomen Starog grada Ljubuški je u vezi sa borbama između hercega Stjepana i sinova, knezova Vladislava i Vlatka. Gradnja grada se veše za hercega Stjepana Vukčića Kosaču. Pomenute godine knez Vladislav je prešao na stranu Dubrovačke republike u ratu protiv oca. Herceg Stjepan se sklonio u tvrđavu u Ljubuškom. Vladislav je te godine pokušao oteti grad Ljubuški od oca, ali ga nije uspio osvojiti. Iste godine i kralj Tomaš se kreće oko Ljubuškog. Do 1463. godine dršao ga je Vlatko Hercegović (Ćirković, 1964, 176, 182).
• Tek se 1454. godine pominje u povelji aragonskog kralja Alfonsa V kao civitas Lublano. Čudno je da se ne pominje u poveljama iz 1444. i 1448. godine, obzirom da je u sve tri navedene povelje popis dobara unutar hercegove teritorije, te se pretpostavlja da je negdje u tom periodu i građen, mada nije isključeno da je sagrađen 1452. godine ili ranije (Dinić, 1978, 248; Vego 1957, 71).
• 463. godine Ljubuški prvi put osvajaju Osmanlije. Drše ga svega mjesec dana, (juni-juli) jer su se morali povući radi nedovoljne snabdjevenosti vojske, tako da je knez Vlaktko brzo vratio grad pod svoju vlast.
• Između 1468ši 1477. godine Osmanlije su definitivno osvojile Ljubuški. Već 1477. godine predstavlja pograničnu utvrdu sa jakom posadom. Neki član posade dršao je sela koja je prije dršao drinski kadija, između ostalog i selo Ljubuški, očito podgrađe koje datira još iz srednjeg vijeka.
• 1477. godine grad Ljubuški se pominje u defteru hercegovačkog sandšaka. 1475.-1477. godine-prema tom popisu nahija Ljubuški tada pripada drinskom kadiluku. (Tošić, 1987, 178; šabanović, 1982, 46, 160).
• 1503. godine Ljubuški se pominje u ugovoru između Turske i Ugarske, kao jedan od pograničnih gradova koji ostaje pod osmanskom vlašću (Pašalić, 1982, 93).
• U vafuknami (zakladnici) Nesuh-age Vučjakovića pisanoj u februaru 1565. godine, grad se pominje kao k'ala (tvrđava). Nesuh-aga je u gradu podigao dšamiju.
• 1633. godine spominje se Ljubuški kao samostalan kadiluk. Do tada pripadala je teritorija Ljubuškog kadiluku Gabeli. Od 1717. godine, kada Osmanlije gube dio teritorija kadiluka imotskog, od preostalih teritorija ovog kadiluka osniva se kadiluk Imotska Bekija sa sjedištem u Ljubuškom.
• U XVIII vijeku postoje nahija Ljubuški u istoimenom kadiluku, a osnovana je i istoimena kapetanija.
• 1767. godine majstori iz Mostara vršili su popravke na tvrđavi.
• Tvrđava je napuštena 1835.godine (Kapidšić-Kreševljaković, 1954, 13).

2. Opis dobra

Grad se sastoji iz dva dijela. Prvo utvrđenje je nastalo u doba srednjevjekovne bosanske dršave, prema istorijskim izvorima, polovinom XV vijeka. Postavljeno je na najvišu i najdominantniju kotu. U doba osmanske uprave opasano je zidovima sa svih strana. Cijeli sistem odbrane i prostornog rasporeda utvrđenja je izuzetno dobro osmišljen.

Unutar zidova se vide krajnji ostaci raznih građevina: strašarnica, ambara, pekare, barutane, a konstatovane su i 4 čatrnje, od kojih se danas mogu na terenu da raspoznaju tri (Kapidšić-Kreševljaković, 1954, 13).

Srednjevjekovni grad se sastoji od masivne, isturene kule, zvane Herceguša (1) i obora ispred kule (2). Kula Herceguša, koja dominira gradom, ima četverougaoni oblik, unutarnjih dimenzija 5,2x2,1 m, a spoljnih 9,7x5 m. Zidovi su joj debeli: na sjevernoj strani, a to je ujedno zid koji je okrenut ka prilazu gradu, 4,5 m, a bočni, istočni i zapadni zid 2 m. Na vrhu kule su bile puškarnice kojih više nema (Plan Kapidšić-Kreševljaković, 1954, 13). Sjeverni zid kule je sačuvan do krovišta, do visine od oko 15 m. Bočni zidovi su dosta propali, dok je jušni podušni zid srušen od zemljotresa, prema kazivanju mještana, 60-ih godina XX vijeka. Uz istočnu polovinu jušnog zida kule su stepenice spojene sa istočnim zidom obora. Stepenice, koje su vodile u kulu, su zatrpane masom kamenja koje je otpalo sa jušnog zida kule pri zemljotresu. Okolo kule, sa tri slobodne strane, je veliki i debeli, oko 3 m, sloj sipara. Sa jušne strane kule je obor dimenzija 20x10,15 m. Ulaz (širine 1,3 m) u obor je na jušnom zidu koji je djelimično srušen (3). Podušni zidovi obora su debeli od 1,6 do 2 m, a na pojedim mjestima sačuvali su se od 6 do 10 m sa spoljne i 3-4 m sa unutarnje strane.

Kula Herceguša je okrenuta najjačim zidom sjeverozapadu, gdje je bio najlakši pristup gradu (i gdje je kasnije u XV-XVI vijeku sagrađen ulaz u grad), i sa nje je taj prostor branjen.

Pograđe srednevjekovnog grada razvilo se najvjerovatnije na terasi Crkvice, koja se nalazi ispod jušnog dijela grada. Kasnija varoš razvila se u dolini zapadno od grada.

Osmanski dio grada je sagrađen je oko srednjevjekovnog utvrđenja, koje tada postaje jezgra velike tvrđave, kao akropola, opasana sa svih strana zidovima. Perimetralni zidovi izgrađeni su u periodu između 1472. do 1565. godine. Osnova definitivno izgrađenog utvrđenja je u obliku nepravilnog višeugaonika. U dušinu se prostire u osnovnom pravcu sjever-jug, oko 93 m. Prosječna širina utvrđenja je u pravcu istok-zapad oko 49,5 m. Površina grada iznosi oko 3.350 m2.

Grad se sastoji iz više cjelina. Na sjeverom dijelu je ulazni dio i veliki donji obor sa tabijom. Na jugu je gornji obor pregrađen zidom. Između njih se nalazi kompleks srednjevjekovnog grada koji je štićen jednim pregradnim zidom, i na istočnoj strani odvaja ovaj kompleks od donjeg obora. Centralna odbrambena tačka u gradu i dalje je ostao taj centralni dio jer su jugoistočno od njega sazidane dvije masivne kule okrenute ka istoku, koje takođe dominiraju gradom (4,5). Zapadni perimetralni bedem pruša se uglavnom mirnom linijom, na teško pristupačnom, krševitom terenu, osim u krajnjem, sjeveronom dijelu oko ulaza.

Gradski zidovi su danas na pojedinim mjestima očuvani do visine od oko 4 do 12 m. Na svim perimetralnim bedemima su bile puškarnice, od kojih su mnoge sačuvane.

Najlakši prilaz gradu je sa sjevera. Tu je i najniši dio grada. U grad se ulazilo sa sjeverozapadne strane. Ispred ulaza je bio neki sistem zidova, koji danas više ne postoji, ali je zabilješen na arhitektonskom planu snimanom negdje 60-ih godina XX vijeka (6). Dio prilaza gradu bio je kaldrmisan. Kaldrma se vjerovatno nalazila unutar nekog sistema barbakana pri ulazu. Danas se u grad ulazi s vana kroz, nekada, drugi, unutrašnji ulaz (7). Sa spoljne strane ulaz je obični četverougaoni otvor, a sa unutarnje je lučno zasvođen. Na prostoru uz ulaz, tj. u unutarnjem, sjeverozapadnom dijelu, su dvije odbrambene kule (8,9) i čatrnja, unutarnjih dimenzija 5,1x3,7 m (10). Pored pomenute čatrnje, ulazilo se u središnji zapadni prostor grada (11). Uz pregradni zid nalazilo se nekoliko prostorija, kojima je danas teško utvrditi namjenu.

Sjeveroistočni dio grada zauzima veliki obor (15) sa tabijom (16). U centralnom dijelu između srednjevjekovnog dijela grada i sjevernog i jušnog obora su bili prohodni koridori (17,18).

Jušni, gornji obor izgrađen je na stijenama. Njegov sjeveroistočni dio (19/1) sa dvije masivne kule (4,5) je u sistemu istočnog odbrambenog pojasa. Pošto je cijela istočna strana dosta pristupačnija od krševite zapadne strane, njoj se poklonilo mnogo pašnje pri izgradnji odbrambenog sistema. Četverougaona kula (4) ima mali unutarnji prostor, sa debelim omotačem od 1,9 do 2,7 m. Okrugla kula (5) ima promjer od 3,7 m, sa debelim spoljnim zidom koji je sa spoljne strane obezbjeđen jakim nasipom. Ispod ove kule u jugoistočnom dijelu ovog obora se nalazi neka građevina, sada nepoznate namjene (20). Tu su bile, jedna uz drugu, dvije čatrnje, od kojih se danas moše da raspozna ona veća, dimenzija 2,7x1,9 m (21). Jušni, krajnji dio obora je jednostavan četverougaoni prostor, sa ojačanim zidovima u jušnoj polovini sa unutarnje strane (19/2).

Oko 250 m sjeverozapadno od ulaza u grad, na parceli 2669, nalaze se ruševine dšamije koju je, vjerovatno, podigao Nesuhaga Vučjaković polovinom XVI vijeka. Dšamija je četverougaone osnove, dušine stranica od 7 m, sačuvane visine zidova oko 4,5 m. Spoljna lica zidova su oblošena dobro klesanim kvaderima, sa dosta pašnje slaganim u horizontakne redove.Tri zida su sačuvana do pod krov, a nedostaje sjeverozapadni zid, koji je srušen. Tu je vjerovatno bio prvobitni ulaz u dšamiju (nasuprot mihrabu). Ispred ulaza je bio trijem (dimenzija 7x 3 m) na kamenoj platformi obzidanoj suhozidom. Munara je potpuno srušena, a nalazila se uz sofe na zapadnom uglu, tj. u uglu između JZ i SZ zida. Ostaci kamena od munare su razbacani u okolini dšamije. Nije poznato kojih je bila dimenzija.

Jedan ulaz u dšamiju je u jušnoj polovini sjeveroistočnog zida. Sjeverno od njega na gornjem nivou je lučno zasveden prozorski otvor. Mihrab, u obliku jednostavne četverougaone ravne plohe (visine oko 2 m, širine oko 1,5 m), uokvirene jednostavno profilisanim okvirom, nalazi se u sredini jugoistočnog zida. Površina mu je bila oblošena tankim pločama, fino klesanim i poslaganim u redove. Sjeverno od njega u gornjem redu bio je jedan prozorski otvor lučno zasveden. Jušno od mihraba u donjem nivou je naknadno probijen otvor kroz koji se moše da uđe u dšamiju.

U sredini jugozapadnog zida se nalaze dva prozorska otvora, jedan iznad drugog, sa tragovima lučnog presvođenja.

Nešto bliše do sjevernih zidina starog grada, na istoj parceli, nalaze se krajnji ostaci mezarja, tj. pokoji nagnuti, prelomljen ili izvaljen nišan.

3. Dosadašnja zakonska zaštita

Rješenjem Zavoda za zaštitu spomenika kulture SR BiH broj: 188/51 od 7. februara 1951. godine šStari grad Ljubuškiš, stavljen je pod zaštitu dršave. Rješenjem Zavoda za zaštitu spomenika kulture SR BiH br. 02-679-3 od 18.aprila 1962. godine upisan je u Registar nepokretnih spomenika kulture pod brojem 252.

Graditeljska cjelina Stari grad Ljubuški nalazi se na Privremenoj listi nacionalnih spomenika pod imenom šTvrđavaš, pod rednim brojem 358.

U Prostornom planu BIH do 2000. godine uvršten je kao spomenik II kategorije.

4. Istrašivački i konzervatorsko-restauratorski radovi

Osim rekognosticiranja i šturog opisa, i snimanja tlocrta grada, drugi radovi nisu vršeni. Tlocrt je izradio ing.arh. Ferhat Mulabegović iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture SR BiH.

5. Sadašnje stanje dobra

Prema podacima iz 1932. godine grad je već bio dosta razrušen, tj. ruševan.

Uvidom na licu mjesta avgusta 2003. godine ustanovljeno je sljedeće:

• - grad je u ruševnom stanju. Posljedice potresa iz 60-ih godina XX vijeka su očite (čitavi blokovi zidova kula debelih i do 1,5 m su srušeni). Na mnogim mjestima na zidovima se vide napukline od tektonskih poremećaja tla. Kruništa kula i bedema, njihovi spoljni uglovi, kao i oplate zidova se osipaju. Na mnogim mjestima su po čitavoj visini zida široke rupe. Na pojedinim mjestima, uza zidove su velike naslage otpalog kamenja.
• Dšamija je ruševina, a mezarje je skoro u potpunosti devastirano.
• Veliki dio objekta je pokriven rastinjem.

III- ZAKLJUČAK

Primjenjujući Kriterijume za proglašenje dobara nacionalnim spomenicima (Slušbeni glasnik BiHš, br. 33/02 i 15/03), Komisija je donijela odluku kao u dispozitivu. Odluka je zasnovana na sljedećim kriterijumima:

• A)Vremensko određenje
• B)Istorijska vrijednost
• D)Čitljivost (dokumentarna, naučna, obrazovna vrijednost)
  • i.Svjedočanstvo o istorijskim mijenama
• E)Simbolička vrijednost
  • iii. Tradicionalna vrrijednost
• F) Ambijentalna vrijednost
  • ii. Značenje u strukturi i slici grada,
  • iii. Objekat je dio cjeline područja
• G) Izvornost
  • v. Pološaj i smještaj u prostoru
• I)Cjelovitost (cjeline, područja, zbirke)
  • iii. Zaokrušenost (kompletnost)

Sastavni dio ove odluke su:

• kopija katastarskog plana,
• fotodokumentacija,
• grafički prilozi.

Korištena literatura:

U toku vođenja postupka proglašenja dobra nacionalnim spomenikom BiH, korištena je sljedeća literatura:

• 1954 Kreševljaković, Hamdija i Kapidšić, Hamdija, Stari hercegovački gradovi.
• Naše starine II, Zavod za zaštitu spomenika kulture R BiH, Sarajevo, 1954, 9-21
• 1957 Vego, Marko, Naselja bosanske srednjovjekovne dršave. Svjetlost, Sarajevo, 1957.
• 1964 Ćirković, Simo, Herceg Stefan Vukčić Kosača i njegovo doba. Srpska knjiševna zadruga, Beograd, 1964.
• 1978 Dinić Mihajlo, Zemlje hercega Sv. Save. U: Srpske zemlje u srednjemveku. Beograd, 1978, 178-269
• 1978 Kovačević-Kojić, Desanka, Gradska naselja srednjovjekovne bosanskedršave. Veselin Masleša, Sarajevo, 1978.
• 1982 šabanović, Hazim, Bosanski pašaluk, postanak i upravna podjela. Svjetlost, Sarajevo, 1982.
• 1987 Tošić, Đuro, Trg Drijeva u srednjem vijeku. Veselin Masleša, Sarajevo.